حقيقت در کادر اسکوپ
حقيقت در کادر اسکوپ
حقيقت در کادر اسکوپ
نويسنده:فرهاد آهنگري
تأملي در سينماي عرفاني شهيد آويني
درآمد
چون غرض آمد هنر پوشيده شد
صد حجاب از دل به سوي ديده شد
آويني صاحب نظري جامع در باب تاريخ و تمدن غرب، مباني انقلاب اسلامي، فلسفه هنر، ادبيات و البته سينما بود. او يک منتقد برجسته سينمايي بود، کسي که سينما را مي شناخت و استادانه و از همه جوانب امر به آن تسلط داشت. البته به اعتقاد نگارنده اطلاق لفظ منتقد به شهيد آويني اجحاف به اوست. چه، منتقد از بيرون به سينما نگاه مي کند و نگاه او به سينما نگاهي از بيرون نبود. او يک سينما دوست بود، کسي که به سينما عشق مي ورزيد. خود ايشان در رابطه با آشنايي اش با سينما مي گويد: «... اتفاق جالب اين بود که من آشنايي نسبي با فلسفه هم داشتم، هم فلسفه اسلام و هم فلسفه غرب. اما سينما را پاي ميز موويلا تجربه کردم و با همين وسيله اصلاً درباره سينما تفکر کردم..
مقصودم آن است که رابطه من با سينما انتزاعي نبود بلکه سروکار مستمر با سينما و کارگرداني و تدوين داشتم و بيش تر آن چه که من به تفکر فلسفي مي گويم در پشت ميز موويلا رخ داد.» (آويني، 110: 1381)
اما با تمام اين احوال آويني قبل از فيلم ساز بودن اش و قبل از متفکر و صاحب انديشه بودن اش، يک عارف بود. کسي که به جهان و اتفاق ها و حادثه هاي آن به چشم نشانه هايي از دوست مي نگريست. او اگر هم فيلم مي ساخت در پس سادگي فيلم هاشان اصول و جهان بيني عرفاني موج مي زد؛ وحدت وجود، وحدت تجلي، عشق و عقل، وحدت و توازن جهان، معاد وانسان؛ بله، انسان. کارهاي او اغلب درباره انسان بود. آن هم انسان کامل و غرابت اش در دنياي موجود. مگر نه اين است که انسان در جهان بيني عرفاني نقشي فوق العاده دارد و مگر نه اينکه در آن جا انسان عالم کبير است و جهان عالم صغير.
چيست اندر خم که اندر نهر نيست
چيست اندر خانه کاندر شهر نيست
اين جهان خم است و دل چون جوي آب
اين جهان خانه است ودل شهري عجاب
تمام اين ها در فيلم هاي آويني نه فقط وجود داشت که حتي ساختار و روايت آنها براساس همين نگاه انتخاب شده بود.
در باب انديشه ها و تأملات او درباره سينما که مقصد اصلي اين مطلب و نگاره اش است بايد گفت که نگاه ايشان به سينما نگاهي عارفانه بود. اما اين نگاه باعث نمي شد که استاد، مقابل سينماي متظاهر به عرفان نايستد. آن زمان دوران اوج گرفتن «سينماي نوين ايران» با هدايت سياست گذاران سينماي پس از انقلاب بود که حاصل آن نگاه، گرايش فراوان بسياري از فيلم سازان به مضامين عرفاني و لحن جشنواره پسند را دامن مي زد. حاميان اين جريان مدعي بودند که براي فرار از سينماي قبل از انقلاب و فيلم فارسي يا همان سينماي آب گوشتي، بايستي به چنين سينمايي پناه آورد و به نوعي فيلم هايي آوانگارد ساخت و سليقه و طبع مخاطب را تربيت کرد تا کم کم به اين سينما دل بسته شود و پاي آن چرت نزند و دلش بيايد که دست در جيب مبارک کند و بليت بخرد و به داخل سالن سينما رود و از ديالوگ هاي قلمبه سلمبه لذت ببرد و دل به تصاويري عجيب و غريب از جانماز و انار و آب و حوض ميناتور بدهد.
اما اين فيلم ها از حداقل هاي سينما به دور بودند. نه از ساختار دراماتيک در آن ها خبري بود و نه از نگرشي صادقانه در تعريف کردن قصه و به تبع آن مواجهه با مخاطب و ايجاد ارتباطي حسي و بي واسطه بين او و فيلم ساز.
در توصيف اين جريان در سينماي آن روزگار اضافه کنيد بر آن چه گفته شد، اين را که تمام جريانات روشن فکري و طرفداران و دل باخته گان شرق و غرب و حتاً مذهبيان و مدعيان دين مداري در سينما کم تر پيش مي آمد که با گروه هاي مذکور در يک جبهه باشند همه از حاميان اين سينما بودند و البته حکومت و سياست گذاران سينما و ارشاد هم.
اما تنهايي سيد مرتضي آويني و به تبع آن «سوره» ي آن زمان که هدايتش در دست ايشان بود، باعث نمي شد که او تمام قد جلو اين جريان نايستد. سلاح او در مواجهه با اين مدعيان پرادعا چيزي بود که ايشان خود نام آن را فلسفه سينما مي گذارند. علاوه بر تنهايي او در اين مبارزه به دفعات مخاطب بي ادبي کساني شد که قدرت فکر کردن در ماهيت سينما را نداشتند و فقط دنبال مصداقي بودند که نظر خود را بر آن تطبيق کنند و زود نتيجه گيري نمايند و خطاب به آن شهيد بنويسند که «آيا شما سينما را مسافرت دختري بزک کرده در کنار پسري ژيگول با کاديلاکي در جاده هاي شمال شهر مي دانيد؛ صرفاً به خاطر استقبال تماشاگر عام؟» (همان: 62) يا اين يکي که «1- فيلم مورد علاقه خود را نام ببريد. 2- يادم افتاد گويا دوستان تان قبلاً گفته اند «عروس»! کدام اش؟.. خود فيلم يا عروس!؟» (همان: 68) اينان مخاطبان آن زمان آويني بودند. کساني پس از سخن راني او با عنوان «سينما، مخاطب» در سمينار «بررسي سينماي پس از انقلاب» حتي يک نفرشان به تصريح خود استاد به ايرادات منطقي و فلسفي او به مشهورات و مقبولات عرف خاص روشن فکري جوابي نداد و فقط بر سر مصاديق با ايشان به محاجه پرداختند. (همان: 92-93)
با تمام آنچه گذشت اعتقاد ايشان اين بود که سينما در شرايط خاصي مي تواند به سراغ عرفان هم برود: اول اين که فيلم ساز خودش حقيقتاً عارف باشد و بعد، اين که عرفان در فيلم از حد يک مشت ديالوگ و تصاوير رياکارانه فراتر برود و تماشاگر را در طول فيلم به يک سلوک روحي ببرد. لازمه اين سلوک روحي آن است که تماشاگر از لحاظ روحي و عاطفي به فيلم مرتبط کند و او را به ادامه مسير فيلم علاقه مند سازد و سپس در طول يک پروسه دراماتيک او را متحول کند. البته ايشان در آخر همين بحث نتيجه مي گيرند که «چون اصلاً هيچ يک از اين دو شرط محقق نمي شود مگر در مراتبي بسيار پايين، بهتر است که سينما دست از اين ادعاها و رياکاري هاي بر دارد و با احترام در برابر ملت و فرهنگ خويش خاضع شود و به آرمان هاي تاريخي آنان دل بسپارد.» (همان: 28)
در آن زمان جانبداران «سينماي نوين ايران» سينما را به دو بخش تقسيم مي کردند، يکي «سينماي هنري» به سينماي موعود و مورد علاقه خود ايشان بود و ديگري «سينماي تجاري» که اساس آن بر علايق و خواسته هاي مبتذل مخاطب عام وضع مي شد. در نظرگاه اکثريت اين سينما در برابر سينماي هنري قرار داشت و به تبع هرکس که به خود اجازه مي داد و در ذم سينماي هنري صحبت مي کرد يا اين که دليلي بر رد آن مي آورد همچون شهيد آويني در چنبره کساني گرفتار مي آمد که خواستگاه آنان سينماي مبتذل و آب گوشتي است و دل باخته تجارت از راه فيلم ساختن و نشانه رفتن سوي غرايض و ضعف هاي مخاطب بود.
آويني اين تقسيم بندي را از اساس اشتباه مي دانست و بارها براي مخاطبان صحبت ها و نوشته هايش تعريف کرده بود که «سينماي تجاري، صنعتي است که غايت آن تجارت است و تجارت هم در دنياي امروز قواعد و صفات و علم خاص خودش را دارد. اما همين سينماي تجاري نيز ناگزير است که براي جذب عقل و قلب مردمان هنر سينما را بياموزد.» (همان) از ديد ايشان سينما هنري است که اساس آن بر اقتصاد بنا شده است.
چرا که شما در سينماي هنري هم مي بينيد که اگرچه مخاطبان فقط خاص روشن فکران باشند باز هم در سينما همين مخاطب ناگزير است از بليت خريدن تا بتواند فيلم مورد علاقه هنري اش را تماشا کند. لذا طرفداران و دل باختگان اين نوع از سينما نمي توانند بگويند که سينماي هنري از تجارت به دور است. استاد با استدلالات نافذي که در اين مقام آورد ثابت کرد که اين تقسيم دور است و باطل.
ايشان پس از رد اين تقسيم، به بحث درباره ماهيت سينما مي پردازد و ريشه آن را در هنر مدرن مي يابد؛ «اصطلاح سينماي هنري را بايد در کنار تعريف هنر مدرن دريافت. چرا که اصلاً با عنايت به اين تعريف وضع شده است. سينماي هنري به صورت نوعي سينمايي اشاره دارد که کارگردانان در خدمت بيان تخيلات و دورن نهفته هاي خويش مي آفريند. يعني هم آن طور که در هنر مدرن نقاشي، مجسمه سازي يا رمان مدون هنرمند اثر خويش را با رجوع به درون خود و با ماهيتي کاملا سوبژکتيو (1) مي سازد. سينماي هنري سينمايي است که در آن کارگردانان در جاي گاه هنرمند مدرن قرار مي گيرد. بنابراين تفاوت سينماي هنري و غير هنري در همين سوبژ کتيويسم است نه چيز ديگر،» (همان: 43)
وقتي بحث به اين جا مي رسد بايستي در ماهيت سينما تأمل کنيم و ببينيم که آيا نگاه سوبژکتيويته در هنر مدرن با ذات سينما مطابقت دارد يا خير. فلسفه وجودي سينما در مواجهه فيلم ساز با مخاطب شکل گرفته است. مخاطبي که پول مي دهد، بليت مي خرد و به اين وسيله سينما را انتخاب مي کند تا به تماشاي فيلم بنشيند و از آن لذت ببرد. لازمه اين لذت بردن ارتباط است؛ ارتباطي که بايستي بين فيلم ساز و مخاطب شکل گيرد؛ و لازمه ارتباط، وجود شيء واحدي که به تعامل و درک آن دو از يک ديگر کمک کند. و آن چيزي نيست جز فطرت مخاطب و فيلم ساز. مسلماً شما وقتي فيلمي را که بر اساس سوبژکتيويسم ساخته شده است ببينيد متوجه خواهيد شد چيزي که در آن به تمسخر نگريسته شده و در آن چيزي جز تخليلات و سيلات ذهني کارگردان و پيچيدگي هاي روشن فکرانه وجود ندارد و اصالت فقط با درونيات و ذهنيات هنرمند است. وقتي که کار به اين جا کشيد مطمئناً مخاطب عام با آن ارتباط برقرار نمي کند وچه بسا که از آن فرار کند و از سينما بيرون بيايد و به قوم و خويش ها و اهل و عيالش هم بگويد که جداً از ديدن آن فيلم حذر کنند و وقتي که از زندگي روزمره خسته شدند مطلقاً به سينما نروند و پول خود را به دور نريزند و خلاصه اين که اين يعني فاجعه براي سينما. وقتي چنين شد فيلم ساز بايد بگردد و چيزي بيابد فراتر از هزليات و درونيات صرف خويش تا بتواند با فطرت مخاطب ارتباط برقرار کند. و آن چيزي نيست جز حقيقت و به تبع آن واقعيت. حقيقتي که معيار ارزش گذاري آن فطرت در وجود مخاطب وجود دارد و وقتي به او نشان اش دهي، خواهد ديد که با فطرتش همخواني دارد و از يک جنس است.
شهيد آويني در سينماي مستند به اين حقيقت دست يافته بود و در سينماي داستاني نيز در بين بحث هاي فلسفي و ماهوي همين مقصود را مي جست؛ در هر چيز نشانه اي از دوست را ديدن؛ درست مطابق جهان بيني عرفاني. و اين چيزي نيست جز حقيقت که فقط با نگاهي صادقانه به عالم مي توان آن را يافت و در آن از «خود» هنرمند اصلاً خبري نيست و اين يعني چيزي که کاملاً مخالف بود با سينماي سوبژکتيو.
البته اشتباه نبايد کرد؛ نه آويني و نه صاحب اين قلم که در باب انديشه هاي آن شهيد بر صفحه کاغذ مي لغزد گه گاهي هم خود اظهار نظر مي کند هيچ کدام در مقابل رد کامل اين گونه از سينما نيستند و نمي گويند که سينما سوبژکتيو سينما نيست. چه، حيطه سينما آن قدر وسيع و داراي عمقي آن چنان ژرف است که قابليت تحمل هر نوع نگاه و نگرش به فيلم سازي را از خود دارد. آن شهيد وقتي در آثار بر جاي مانده از خود به بحث درباره ماهيت سينما مي پردازد، مرادش سينما رسانه اي است عظيم که مي تواند منشأ تحول فرهنگي و آينه دار تاريخ و فرهنگ و انديشه هاي غني اين ملک باشد. منتها در زمان او تمام قواي هدايتي حمايتي سينما از جانب سياست گذاران معطوف به سينماي هنري بود. خود ايشان مي گويد: «البته بنده نمي گويم که بايد جلو ساخت چنين فيلم هايي را گرفت خير! هرکس مي تواند فيلم بسازد بايد امکان فيلم سازي پيدا کند. مسأله بنده سياست هاي حمايتي و هدايتي است که بايد سينماي ايران را در جهت غاياتي متفاوت با سينماي فعلي سوق دهد.» (همان: 48) مبارزه و تلاش ايشان مربوط به همين سياست ها بود؛ سياست هايي که هر روز جدايي بيش تر مردم از سينماها را دامن مي زد و نتيجه آن را با کمي مطالعه و تحقيق درباره بسته و ورشکست شدن خيلي از سينماهاي آن زمان مي توان دريافت. هنوز هم خيلي از آن سينماها بسته مانده اند و به مرور زمان يا متروک شده يا تغيير کاربري داده اند. به طور خلاصه مي توان سينماي آن روزگار را چنين توصيف کرد: سينمايي در حال احتضار که به زور يارانه و حمايت هاي دولتي نفس مي کشيد و ادامه حيات مي داد.
آويني با سينماي عرفاني مخالف بود و در مقابل سينمايي را مطلوب خويش مي دانست که در عين دارا بودن ساختار محکم دراماتيک و قواعد مسلم فيلم سازي مطابق با برجسته ترين فيلم هاي تاريخ سينما رنگ و بويي از عرفان نيز داشته باشند و با اين که از به کار بردن مصداق براي مباحث خود تا حد امکان پرهيز مي کرد، اما براي اين نگاه فيلم «مهاجر» (اثر ابراهيم حاتمي کيا) را مثال مي زد. آن فيلم، فيلمي عرفاني نبود؛ که با رنگ و بوي عرفاني ساخته شده باشد، فيلمي که هرچند آويني آن را نمونه و مطلوب نهايي خويش در سينما نمي دانست، اما معتقد بود که نمونه اي است تا نشان دهد که مي توان به سينماي مطلوب دست يافت.
تتمه سخن
در اين مطلب قصد نگارنده اين بود که تا حدودي انديشه سيد مرتضي آويني در باب سينما که بدون مبالغه او را استاد مسلم سينماي ايران مي داند در دوره اول مبارزه «سوره» را بسط دهد، که مبارزه اي بود با همان سينماي روشن فکرانه و جشنواره پسند. تا همين جاي کار نيز قلم به ورطه اضافه گويي کشيده شده است. لذا اين برعهده خود مخاطب اين نوشته است که آنچه از آراء آن شهيد بيان شد را در بستر زمان حال جاري سازد.
اما چيزي که اين روزها بيش از هر چيز ديگر دغدغه نگارنده اين سطور شده اين است که اگر آويني امروز زنده بود و هنگام فيلم برداري براي آخرين مستندش در قتل گاه فکه شهيد نشده بود و حالا هم آن افکار آغازين سال هاي دهه هشتاد را داشت، در مواجهه با سينماي فعلي کشور چه مي کرد؟ يا اساساً اگر او امروز بود چگونه فيلم مي ساخت؟ زبان او در مستند چه بود؟ هم آن لحن شاعرانه و عارفانه و اشراقي هنوز بر مستندهايش حاکم بود يا نه؟ اصلاً آيا او هنوز هم فيلم مي ساخت؟! و اگر آري آيا از جنگ سي و سه روزه لبنان چيزي مي ساخت؟ يا اين که براي مردم هم آنها که به سلايق و انديشه شان به عنوان مخاطب احترام مي گذاشت در فيلم هايش از اشغال عراق توسط آمريکا سخن مي گفت؟
به راستي اگر امروز بود چه مي کرد؟ آيا هنوز هم قلم مي زد و سردبيري سوره را به عهده داشت؟ يا اين که مانند خيلي از هنرمندان و هم فکران زمان خودخانه نشين شده بود و در تفکرات و انديشه هاي خودش سير مي کرد؟ شايد هم مثل مرحوم مددپور ريش هايش را مي زد و پيراهن آستين کوتاهي به تن مي کرد و مي گفت ريش هايم را زده ام که چند تا عکس بدون ريش از من بگيرند تا وقتي مردم بعضي ها نگويند که او هم از ما بود! بياييد با مسامحه به قضيه نگاه کنيم. اگر آويني زنده بود براي کدامين فيلم مي نوشت که «دوست دارم آن را تنها نگاه کنم تا مجبور نباشم جلو اشک هايم را بگيرم»؟ يا در زماني که جريان حاکم بر سينماي کشور، سينمايي به نام معناگرا را دامن مي زند و آن را تکريم مي کند و حمايت هاي خود را به سوي آن گسيل داشته است، او در مواجهه با اين سينما چه مي کرد؟
اصلاً اگر آويني زنده بود، آيا همين قدر معروف بود؟ و به تبع آويني و حيات اش، اطرافيان اش هنوز همان گونه فيلم مي ساختند و مي نوشتند و هنرمندي مي کردند که در زمان حيات وي؟ آيا افخمي همچنان مثل «عروس» فيلم مي ساخت و حاتمي کيا هنوز در حال و هوي «مهاجر» و «ديده بان» سير مي کرد؟! راستي اگر آويني زنده مانده بود تا به حال به سينماي مطلوب و دلخواه خود رسيده بود؟
جواب هيچ کدام از اين سوالات و بسياري پرسش هاي ديگر را نمي دانيم. اما به يک چيز مي توان باور داشت اين که او اگر امروز هنوز در هوايي که ما تنفس مي کنيم نفس مي کشيد، تسليم زمان و مقتضيات آن نشده بود و در هرحال و هرجا که بود حقيقت را مي جست.
پي نوشت ها :
1-به کتب لغت که مراجعه مي کنيم در معناي سوبژوکتيو (subjective) به درون باطني شخصي چيزي که ذاتي باشد اشاره شده و در مباحث نظري هنر معناي آن را خود بنيادي موضوعيت نفساني در برابر ابژکتيو گزارش عيني مي داندد.
تازه های مقالات
ارسال نظر
در ارسال نظر شما خطایی رخ داده است
کاربر گرامی، ضمن تشکر از شما نظر شما با موفقیت ثبت گردید. و پس از تائید در فهرست نظرات نمایش داده می شود
نام :
ایمیل :
نظرات کاربران
{{Fullname}} {{Creationdate}}
{{Body}}